Czas na RIO, czyli… o planach zmian w regionalnych izbach obrachunkowych

RIO kojarzy się z… finansami jednostek samorządu terytorialnego. Regionalne izby obrachunkowe, działając na podstawie ustawy z dnia 7 października 1992 roku (tekst jedn. Dz. U. z 2016 roku, poz. 561), są państwowymi organami nadzoru i kontroli gospodarki finansowej między innymi: jednostek samorządu terytorialnego, związków międzygminnych,  samorządowych jednostek organizacyjnych, w tym samorządowych osób prawnych oraz innych podmiotów, w zakresie wykorzystywania przez nie dotacji przyznawanych z budżetów jednostek samorządu terytorialnego. Innymi słowy, izby są organami nadzoru i kontroli finansów samorządowych podlegającymi z kolei nadzorowi (kryterium legalności) ministra właściwego do spraw administracji publicznej (MSWiA). Zadania regionalnych izby obrachunkowych, z oczywistych względów, krzyżują się z zagadnieniami naruszenia dyscypliny finansów publicznych, a więc celowe wydaje się zwrócenie uwagi na projekt ustawy nowelizującej ustawę o regionalnych izbach obrachunkowych, o których pojawiają się zdawkowe informacje w mediach.

Planowanych zmian jest dość sporo, ale niektóre mają szczególne znaczenie i warto o nich wspomnieć. Przede wszystkim kluczowy może okazać się nowy art. 1 ust. 2 pkt 6a. Jakkolwiek projektowany zapis jest bardzo złożony, ponieważ mowa o osobach prawnych, na które podmioty, o których mowa w pkt 1 – 6 , pojedynczo lub wspólnie, bezpośrednio lub pośrednio wywierają wpływ, to nie ulega wątpliwości, że chodzi przede wszystkim o spółki samorządowe sensu largo. Można mieć wątpliwość, czy zakres wspominanych osób prawnych nie jest zbyt szeroki i nieprecyzyjny (nie zmienia tego wniosku doprecyzowanie “w szczególności”, po którym następuje wymienienie większościowego finansowania, posiadania udziałów lub akcji, nadzoru nad organem zarządzającym, itp.), ale objęcie spółek samorządowych zakresem kompetencyjnym regionalnych izby obrachunkowych ma uzasadnienie gospodarcze, w tym zwłaszcza związane ze zjawiskiem “wypychania” zadłużenia przez j.s.t. do spółek samorządowych.

Poważna zmiana dotyczyć ma również kryteriów kontroli gospodarki finansowej. Dotychczasowe rozwiązanie sprowadza się do zgodności z prawem i zgodności dokumentacji ze stanem faktycznym (wyjątek dotyczy zadań administracji rządowej, wykonywanych przez jednostki samorządowe – wówczas dodatkowo stosuje się kryterium celowości, rzetelności i gospodarności). Aktualne rozwiązania oceniane są różnie. Z jednej strony podkreśla się zachowanie samodzielności gospodarczej sektora samorządowego, z drugiej uwypukla, że kontrola gospodarki finansowej sektora samorządowego sprowadza się wyłącznie do aspektów prawnych (badanie zgodności z prawem).

Planuje się wyprowadzić jako podstawowe kryterium rzetelność (obok oczywiście legalności). Na uwagę zasługuje jednak planowane uzupełnienie kontroli gospodarki finansowej w zakresie dotyczącym zadłużania o kryterium gospodarności. Jest to bez wątpienia kluczowa zmiana przewidywana w projekcie ustawy nowelizującej. Skutkiem jej wprowadzenia byłoby badanie przez izby efektywności (oszczędności, wydajności) zadłużania się przez sektor samorządowy. Na marginesie zaznaczyć należy, że kryterium gospodarności w tym zakresie nie dotyczyłoby wspomnianych wyżej osób prawnych (pkt 6a). Celowość byłaby tylko kryterium dla zadań administracji rządowej w zakresie dotychczasowym (oczywiście obok legalności, rzetelności i gospodarności).

Planuje się wprowadzenie art. 10b, który można określić mianem obligatoryjnego zawiadamiania o nieprawidłowościach odpowiednich organów, przy czym wspomniane, zawiadomione organy mają mieć obowiązek poinformowania izby o wynikach swojego postępowania. Dodatkowo ma być uzupełniony katalog spraw objętych uchwałami lub zarządzeniami organów j.s.t. (warty odnotowania jest np. pkt 5a: zasady i zakres przyznawania ulg w zapłacie należności stanowiących dochód budżetu jednostek samorządu terytorialnego) oraz objęcie postępowaniem nadzorczym uchwał zmieniających uchwałę budżetową oraz uchwał WPF i ich zmian.

Będziemy przyglądać się planowanym zmianom, w tym działaniom legislacyjnym. Planowana jest bowiem bardzo istotna zmiana z zakresu finansów samorządowych.