PIT – “kwota wolna” w Trybunale Konstytucyjnym

Jedną z częściej przytaczanych instytucji prawa podatkowego ostatnich miesięcy, a ściślej – opodatkowania dochodów osobistych jest tzw. kwota wolna. W ujęciu teoretycznym tzw. kwota wolna od podatku PIT ma odnosić się do minimum egzystencji, a więc takiej wysokości przyporzeń majątkowych netto, których posiadanie jest niezbędne, aby w ogóle przeżyć. Oczywiście są poglądy odnoszące wspomnianą kwotę wolną do minimum socjalnego. Abstrahując od docelowej wysokości wspomnianej kwoty, a podczas kampanii wyborczych obietnice były różne w tym względzie, warto odnotować wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 października 2015 roku, sygn. akt K 21/14, który stwierdził zakresową niezgodność tzw. kwoty wolnej z Konstytucją. Jest to ważny wyrok, ponieważ niezależnie od koniunktury politycznej, wprowadza problem opodatkowania dochodów osobistych na bardzo niskim poziomie do rozważań konstytucyjnych, systemowych.

Na wstępnie należy wyjaśnić, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie uznał tzw. kwoty wolnej za niezgodną z Konstytucją, lecz brak mechanizmu korygowania kwoty zmniejszającej podatek, gwarantującego co najmniej minimum egzystencji. Jest to jednak znaczna różnica, której media nie wyjaśniają, a szkoda. O co zatem w tym wszystkim chodzi? Już dawno w naukach ekonomicznych wprowadzono dwa istotne ze społecznego punktu widzenia pojęcia: minimum egzystencji oraz minimum socjalnego. Pierwsze pojęcie odwołuje się do koszyka dóbr, które człowiek w danej gospodarce powinien w trakcie roku posiadać i konsumować, aby w ogóle przeżyć, a więc aby nie ulec biologicznemu wyniszczeniu. Minimum socjalne stanowi z kolei odpowiednik koszyka gwarantującego przyzwoity poziom życia, aby człowiek mógł nie tylko przetrwać, ale i się rozwijać, w tym zachowywać więzi społeczne.

Wyrok z dnia 28 października 2015 roku odwołuje się właśnie do minimum egzystencji, które według szacunków waha się w Polsce (w zależności od wielkości i rodzaju gospodarstwa domowego) na poziomie ok. 500,00 zł na osobę. Uzupełniająco można podkreślić, że minimum socjalne szacowane jest na poziomie ok. 900,00 zł. Biorąc powyższe pod uwagę warto zauważyć, że tzw. kwota wolna od podatku od kilku lat w Polsce wynosi 3.092 zł (rocznie). Zestawiając wspomnianą kwotę z szacunkowym rocznym minimum egzystencji (ok. 6.000,00 zł) lub minimum socjalnym (ok. 10.800,00 zł), łatwo dostrzeżemy systemowy problem. Istniejąca kwota wolna od podatku “oderwała się” od realiów społecznych. Można bowiem dojść do wniosku, w pewnym uproszczeniu, że osoba fizyczna mająca problem z zaspokojeniem minimalnych potrzeb zmuszona jest w Polsce do “podzielenia się” z fiskusem kosztem zaspokojenia potrzeb własnych.

Trybunał Konstytucyjny odroczył w czasie utratę mocy obowiązującej przepisu o kwocie wolnej do dnia 30 listopada 2016 roku. Wygląda na to, że orzeczenie Trybunału wpłynie na przebudowę systemu opodatkowania dochodów osobistych już w 2016 roku.