Quasi-sprawca, czyli o podmiocie postępowania karnoskarbowego

Prowadząc postępowanie podatkowe z reguły nie zastanawiamy się kto ponosi odpowiedzialność za nieprawidłowości w rozliczeniu konkretnego zobowiązania podatkowego. Jest to nieistotny element stanu faktycznego sporu podatkowego. Nieprawidłowość stanowi kategorię obiektywną, a odpowiedzialność podatnika ma charakter zasadniczo automatyczny. Gorzej, gdy zostanie wszczęto postępowanie karnoskarbowe…

Spór karny skarbowy wymaga odpowiedzialności zindywidualizowanej. Nie tyle odpowiada podatnik, co sprawca czynu zabronionego. Przestępstwa skarbowe oraz wykroczenia skarbowe są skutkiem czynności wielu osób, a odpowiedzialność podatkowa spoczywa np. na podatniku będącym spółką. Strona podmiotowa takich czynów zabronionych jest zatem wyjątkowo skomplikowana. Na kim innym bowiem często spoczywa zobowiązanie podatkowe, a kto inny ponosi odpowiedzialność za doprowadzenie np. do zaległości podatkowych.

W konstrukcji odpowiedzialności karnej skarbowej przewidziano specyficzną instytucję, czyli tzw. quasi-sprawstwo. Na podstawie art. 9 par. 3 k.k.s. przyjęto, że za przestępstwa skarbowe lub wykroczenia skarbowe odpowiada, jak sprawca, także ten, kto na podstawie przepisu prawa, decyzji właściwego organu, umowy lub faktycznego wykonywania zajmuje się sprawami gospodarczymi, w szczególności finansowymi, osoby fizycznej, osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną. Innymi słowy, wprowadzono całkiem pojemną grupę potencjalnych podmiotów postępowania karnoskarbowego. Abstrahując, od członków zarządów spółek kapitałowych, dyrektorów finansowych, głównych księgowych czy pracowników pionów finansowo-księgowych szczebla kierowniczego, warto zauważyć, że na podstawie właśnie wspomnianej instytucji odpowiedzialność jak sprawca mogą ponieść osoby prowadzące obsługę księgową podatników.

Biorąc powyższe pod uwagę nie ulega wątpliwości, że ustalenia dotyczące podziału zadań, kompetencji, obowiązków pracowniczych, które nie są istotne w postępowaniu podatkowym mają fundamentalne znaczenie dla przypisania odpowiedzialności karnej. Zastosowanie bowiem quasi-sprawstwa nie zwalnia bowiem organów dochodzeniowych z obowiązku przypisania konkretnej osobie winy, a dodatkowe wykazania umyślnego lub (w niektórych przypadkach) nieumyślnego działania.